Kontrolę przeprowadzono w 17 jednostkach, w tym 12 starostwach powiatowych i czterech urzędach miast na prawach powiatu oraz jednej jednostce organizacyjnej powiatu – Powiatowym Zarządzie Geodezji, Kartografii, Katastru i Nieruchomości (PZGKKiN). W 16 przypadkach obejmowała badanie ewidencji zasobu, a w jednej rzetelność nadzoru nad jednostką organizacyjną, której starosta powierzył realizację zadań z zakresu gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa.
Do najważniejszych nieprawidłowości wykazanych przez NIK należą:
• Nieodpowiednie zarządzanie nieruchomościami
Choć kontrolowane jednostki wykazywały w ewidencjach ponad 15 tys. działek (z czego ponad 80% stanowiły grunty nierozdysponowane, czyli takie, które nie zostały przekazane ani udostępnione innym podmiotom do użytkowania lub korzystania zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa), w rejestrach pominięto ponad 5 tys. nieruchomości oraz prawie 300 budynków należących do Skarbu Państwa. Jednocześnie 14 starostów bez podstaw prawnych, wbrew przepisom EGiB, wykazywało w ewidencji od 297 do 1149 nieruchomości, które nie powinny się w niej znajdować (np. grunty prywatne lub już skomunalizowane). Tylko dwie z 16 jednostek prowadziły ewidencję w pełni zgodną z katastrem.
• Bezumowne użytkowanie nieruchomości
W 15 na 16 skontrolowanych jednostkach aż 315 nieruchomości (ponad 62%) było użytkowanych bez tytułu prawnego – głównie jako prywatne posesje lub pola uprawne. Jako przyczynę NIK wskazuje brak należytej kontroli, który doprowadził do zajmowania gruntów państwowych. W efekcie wieloletnie zaniechania stworzyły warunki do przejmowania państwowego mienia przez osoby trzecie. W latach 2022–2025 zakończyło się 96 postępowań, w wyniku których Skarb Państwa bezpowrotnie stracił nieruchomości o wartości 3,1 mln zł w drodze zasiedzenia, a łączna wartość gruntów objętych wszystkimi takimi sprawami przekroczyła 11,5 mln zł.
• Błędy w ewidencji oraz inwentaryzacji
Kontrola wykazała również liczne nieprawidłowości w ewidencji i inwentaryzacji nieruchomości Skarbu Państwa. Dwóch starostów nie prowadziło ewidencji pozabilansowej, a 10 prowadziło ją nierzetelnie. Nieprawidłowości dotyczyły najczęściej nieobjęcia ewidencją części nierozdysponowanych nieruchomości, głównie z uwagi na niedokonanie ich wyceny. W konsekwencji trzech starostów w ogóle nie przeprowadzało inwentaryzacji, jeden zrobił to tylko raz, a pozostali naruszali ustawę o rachunkowości.
Zdaniem NIK, przyczyną tych nieprawidłowości był brak wdrożenia skutecznych mechanizmów porównywania ewidencji zasobu z danymi EGiB, mimo że starostowie mieli do tej ewidencji bieżący dostęp. Rejestry prowadzono w arkuszach kalkulacyjnych zamiast w specjalistycznych systemach, co wymagało ręcznego wprowadzania danych. Ignorowano również domniemanie wiarygodności dokumentu urzędowego, jakim jest wyciąg z EGiB.
• Straty podatkowe i dodatkowe koszty
Połowa skontrolowanych starostów otrzymała w badanym okresie zgłoszenia dotyczące zagrożeń na państwowych gruntach, takich jak nielegalne składowanie odpadów, nielegalne wycinki czy niebezpieczne drzewa. Na ich likwidację wydano 325,2 tys. zł, a dodatkowo osiem jednostek z własnej inicjatywy zabezpieczało nieruchomości, ponosząc koszty w wysokości 123,5 tys. zł.
Jednocześnie we wszystkich jednostkach wystąpiły błędy podatkowe. Dwóch starostów całkowicie zaniechało opłacania podatku od nieruchomości lub podatku leśnego od nierozdysponowanych gruntów Skarbu Państwa, a pozostali obejmowali opodatkowaniem jedynie część nieruchomości z powodu niekompletnie prowadzonych ewidencji zasobu. W latach 2022–2025 rocznie nie opodatkowywano ok. 3,7 tys. działek oraz ok. 600 gruntów leśnych, mimo że istniał taki obowiązek.
• Niedostateczny nadzór wojewodów
W latach 2022–2025 w 10 skontrolowanych jednostkach wojewodowie nie sprawdzali, jak starostowie gospodarują nieruchomościami państwowymi. Przeprowadzone kontrole w pozostałych jednostkach zakończyły się ocenami pozytywnymi lub pozytywnymi z zaleceniami.
Nadzór prowadzony przez czterech wojewodów koncentrował się głównie na weryfikacji dokumentacji, planów, sprawozdań oraz kwestii finansowych związanych z okresowym udostępnianiem i sprzedażą nieruchomości. Nie obejmował natomiast kompleksowego nadzoru nad gospodarowaniem nierozdysponowanymi nieruchomościami Skarbu Państwa.
Po przekazaniu wyników kontroli przez NIK wojewodowie zadeklarowali podjęcie działań naprawczych.
Z pełnym raportem z kontroli P/25/069 pt. „Zagospodarowanie nierozdysponowanych nieruchomości Skarbu Państwa w powiatach i miastach na prawach powiatu” można zapoznać się na stronie NIK.
