Dokument powołuje się na analizy Europejskiej Agencji Środowiska i zwraca uwagę, że budowanie odporności na złożone ryzyko klimatyczne jest konieczne i pilne, ponieważ dotyczy wszystkich segmentów polityk publicznych – od infrastruktury krytycznej, poprzez planowanie przestrzenne, aż po zdrowie mieszkańców.
Wśród najgroźniejszych zjawisk pogodowych, z którymi muszą mierzyć się samorządy, są m.in. fale upałów, nawalne deszcze, susze oraz gwałtowne powodzie. Zjawiska te coraz częściej występują naprzemiennie, a ich konsekwencje nakładają się na siebie, powodując szkody w infrastrukturze, rosnące koszty utrzymania systemów publicznych oraz większe obciążenia dla lokalnych budżetów.
Słowa te mają odzwierciedlenie w analizach. Inne badania IOŚ-PIB pokazują, że w latach 2001–2019 zjawiska ekstremalne w Polsce spowodowały straty bezpośrednie szacowane na około 115 mld zł, a uwzględniając skutki pośrednie, takie jak przerwanie działalności przedsiębiorstw czy utracone możliwości gospodarcze, łączna wartość strat mogła przekroczyć 180 mld zł w tym samym okresie.
• Rosnące ryzyko klimatyczne: wyzwania dla Polski
Ekspertki IOŚ-PIB podkreślają, że polityka klimatyczna musi stać się częścią zintegrowanego planowania rozwoju. Nie może funkcjonować obok strategii samorządowych, ale powinna być z nimi trwale zespolona, zarówno w relacji poziomej – pomiędzy różnymi dokumentami jednej gminy lub regionu – jak i pionowej, łączącej politykę krajową, regionalną i lokalną.
– Współczesna polityka przestrzenna, której zadaniem jest kształtowanie struktury funkcjonalno-przestrzennej terytorium, musi uwzględniać skutki zmian klimatu nie jako czynnik dodatkowy, lecz jako element bazowy wpływający na rozmieszczenie zabudowy, zapewniający ciągłość terenów zieleni, wspierający systemy retencji oraz zarządzanie ryzykiem klimatycznym – zauważa Małgorzata Hajto z IOŚ-PIB, współautorka poradnika.
Nie są to zresztą założenia teoretyczne – w wielu miejscach na świecie takie myślenie o przestrzeni i klimacie stało się fundamentem udanych transformacji.
• Inspirujące przykłady ze świata: miasta, które już działają
W dokumencie wiele uwagi poświęcono również inspirującym przykładom miast, które już osiągają znaczące rezultaty w transformacji klimatycznej. Jednym z nich jest szwedzkie Växjö, gdzie od lat 90. emisja CO2 na mieszkańca spadła o ponad 70%, mimo że populacja miasta wzrosła o jedną trzecią, a produkt krajowy brutto na osobę podwoił się. Miasto od 1996 roku konsekwentnie realizuje strategię prowadzącą do neutralności klimatycznej, wyprzedzając krajowe zobowiązania Szwecji o 15 lat.
Podobnie Nowy Jork opracował jeden z najbardziej ambitnych na świecie programów redukcji emisji związanych z budynkami, które odpowiadają za niemal 70% emisji CO2 w mieście, przy czym połowa tej wartości pochodzi z największych obiektów. Wprowadzona w 2019 r. regulacja Local Law 97 nakłada na właścicieli budynków o powierzchni ponad 25 tys. stóp kwadratowych obowiązek spełniania coraz bardziej rygorystycznych norm energetycznych i emisyjnych już od 2030 roku.
• Współrządzenie klimatyczne – nowy model działania samorządów
Ekspertki podkreślają również dynamicznie rozwijającą się rolę uczestnictwa społecznego.
– Coraz częściej to mieszkańcy – poprzez panele obywatelskie, konsultacje społeczne czy zielone budżety obywatelskie – stają się współautorami polityki klimatycznej. Modele te nazywane są klimatycznym współrządzeniem i stanowią jeden z filarów skutecznej transformacji w nowoczesnych jednostkach samorządowych – komentuje dr Agnieszka Sobol z IOŚ-PIB, współautorka poradnika.
Jak zauważają autorki, że choć wyzwania są złożone i wielowymiarowe, to jednocześnie stanowią ogromną szansę rozwojową. Włączenie polityki klimatycznej do planowania strategicznego może nie tylko podnieść odporność samorządów na rosnące ryzyka środowiskowe, lecz także stać się impulsem modernizacyjnym i ekonomicznym. Nowe podejście do planowania terytorialnego, oparte na holistycznym rozumieniu zmian klimatu, przestaje być opcją – staje się standardem, bez którego trudno będzie zapewnić bezpieczeństwo, jakość życia i trwały rozwój lokalnych społeczności.
