„Interaktywny Atlas statystyczno-demograficzny Królestwa Polskiego” – obejmujący lata 1816–1914 – jest efektem projektu badawczego, który został zrealizowany i sfinansowany w ramach programu ministra nauki i szkolnictwa wyższego pt. „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” (2019–2024). Naukowcy otrzymali na niego środki w wysokości 1,4 mln złotych, co w momencie przyznania grantu, było rekordową kwotą przeznaczoną na badania w dziedzinie nauk humanistycznych na UWM.
• Potrzeba matką wynalazku
Jak wyjaśniają naukowcy w rozmowie z „Wiadomościami Uniwersyteckimi”, do zrealizowania takiego projektu zainspirowały ich przede wszystkim dwie kwestie: istniejąca luka w badaniach na ten temat oraz potrzeba nowatorskiego zaprezentowania dużej liczby zebranych danych statystyczno-demograficznych.
– Opracowania, które ukazały się do tej pory, dotyczą zaboru pruskiego lub austriackiego. Wynika to najprawdopodobniej z tego, że statystyka instytucjonalna w zaborze rosyjskim rozwinęła się później i stąd biorą się braki w danych – wyjaśnia prof. Krzysztof Narojczyk, prof. UWM. – Poza tym istnieje powszechne przekonanie, że obraz jest wart więcej niż tysiąc słów i wychodząc z tego założenia, uznaliśmy, że dane statystyczne dla tego okresu warto byłoby zilustrować w postaci graficznej – podkreśla.
– Badania, które prowadzono do tej pory, zawężano do drugiej połowy XIX wieku lub ewentualnie do końca tego stulecia – dodaje dr hab. Andrzej Korytko, prof. UWM z Instytutu Historii, który również realizował projekt. – Historycy, którzy korzystają ze statystyk, najczęściej pracują na tabelkach, ciągach danych itp. My postanowiliśmy je zwizualizować. Dzięki naszemu atlasowi użytkownik może przeglądać dane na rozmaite sposoby i je z niego „wyciągać” do analiz. Sprawia to, że badanie pewnych zjawisk w oparciu o dane statystyczne jest łatwiejsze, przyjemniejsze i szybsze – mówi prof. Korytko.
• Nie tylko dla naukowców
W atlasie można znaleźć szereg danych z zakresu demografii historycznej (gęstość zaludnienia, struktura społeczna, wyznaniowa i narodowościowa, ruch ludności), różnych zagadnień ekonomicznych (użytkowanie i własność ziemi, produkcja rolna, pogłowie zwierząt gospodarskich, infrastruktura w miastach i na wsi) oraz społecznych (analfabetyzm, wychodźstwo zarobkowe).
Z pewnością najbardziej zainteresowani „Interaktywnym Atlasem statystyczno-demograficznym Królestwa Polskiego” będą przede wszystkim profesjonalni badacze oraz doktoranci i studenci, ale projekt ten jest skierowany także do nauczycieli, uczniów oraz miłośników i popularyzatorów historii Polski.
– Zapraszamy do odwiedzania strony internetowej atlasu, bo materiały, które się tam znajdują, mogą przydać się w pisaniu prac licencjackich, magisterskich czy doktorskich. Zakładamy, że w oparciu o dane zamieszczone w atlasie, będą powstawać również artykuły naukowe – mówi prof. Andrzej Korytko.
– Duże zainteresowanie wyrażają też nauczyciele historii, ponieważ z każdej formy, która jest prezentowana w atlasie, można wybrać dowolny obszar – powiat, dwa powiaty, województwo czy gubernię, dlatego jest to też asumpt do zgłębiania historii lokalnych. Można sprawdzić, jak w XIX wieku funkcjonowało nasze najbliższe otoczenie – jaki miało obszar, ile było ludności, a nawet znaleźć tak szczegółowe dane, jak liczba pogłowia zwierząt czy rodzaje uprawianych zbóż – dodaje prof. Krzysztof Narojczyk.
• Nowe technologie w badaniach historycznych
Przy tworzeniu atlasu korzystano z technologii informatycznych i opartych na nich systemach GIS, co stanowi przykład wykorzystania tego typu metod badawczych do historycznych badań geometrycznych.
– Od początku chcieliśmy stworzyć atlas, który byłby oparty na kartogramach, czyli typie prezentacji geograficznej, w której dane statystyczne przetwarzane są do postaci względnej – tak, aby zilustrować natężenie danego zjawiska na określonym obszarze. W naszym przypadku podstawową jednostką był powiat – wyjaśnia prof. Krzysztof Narojczyk.
Atlas składa się z szeregu samodzielnych modułów wyodrębnionych ze względu na charakter wykorzystanego źródła oraz zakres chronologiczny uwzględnionych danych. Wszystkie moduły oparte są na jednolitym schemacie narzędzi analityczno-prezentacyjnych, na który składa się: kartogram (choropleth), diagram typu mapa drzewa (tree map), diagram kołowy oraz zestawienie tabelaryczne wyekstrahowanych danych liczbowych. Tam, gdzie było to możliwe i celowe, zestaw narzędzi analitycznych wzbogacono o dodatkowe diagramy strukturalne.
Naukowcom zależało na tym, aby atlas był interaktywny, to znaczy, żeby użytkownik mógł kształtować to, co widzi na ekranie.
– Każdy, kto chciałby w jakikolwiek sposób wykorzystać poszczególne podziały administracyjne, może pobrać sobie sześć gotowych, poprawnie przygotowanych map cyfrowych przedstawiających podziały administracyjne Królestwa Polskiego w latach 1816–1914. Co ciekawe, każda jednostka administracyjna ma obliczoną powierzchnię, czego nigdy wcześniej nikt nie zrobił – wyjaśnia prof. Krzysztof Narojczyk.
Należy odnotować, że naukowcy z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego zrealizowali ten projekt wspólnie z dr. hab. Konradem Wnękiem, prof. UJ, oraz dr hab. Lidią Zyblikiewicz, prof. UJ, z Instytutu Historii Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy są demografami.
– Demografia jest działem historii, który wymaga określonych kwalifikacji, stąd też specjaliści w tym zakresie byli nam absolutnie niezbędni – mówi prof. Narojczyk. Pozyskiwane dane demograficzne trzeba było opracować naukowo we właściwy metodologicznie sposób. Profesorowie Wnęk i Zyblikiewicz zajmowali się standaryzowaniem danych i nadawaniem kierunku ich przekształceń – tak, aby były zgodne z kanonem i porównywalne z innymi danymi statystycznymi. Podam przykład – istnieją takie kategorie: ludność faktyczna i stała. W źródłach dotyczących zaboru rosyjskiego były one pomieszane, więc trzeba było je ujednolicić i oni pomagali nam to robić – dodaje.
Wszystkie dane zostały opublikowane w otwartym dostępie. Istnieje możliwość pobierania plików w popularnych formatach, co gwarantuje stałą dostępność wyników projektu dla szerokiego grona odbiorców.
