wiadomościmapa firmprenumeratareklamakontaktciasteczka
Najnowsze wydarzenia z dziedziny geodezji, nawigacji satelitarnej, GIS, katastru, teledetekcji, kartografii. Nowości rynkowe, technologiczne, prawne, wydawnicze. Konferencje, targi, administracja.
reklama
strona główna rss
PRENUMERATA TRADYCYJNAPRENUMERATA CYFROWA
film
Pomiary geodezyjne uskoku San Andreas
blog
NAWI

NAWI
DRONY DLA GEODETY

DRONY DLA GEODETY
BENTLEY GEOMAGAZYN

BENTLEY GEOMAGAZYN
TACHIMETRY

TACHIMETRY
SKANOWANIE LASEROWE

SKANOWANIE LASEROWE


reklama
reklama

Atlas Jaillota

- część 1 z 3 » »»


Henryk Bartoszewicz

Atlas świata Alexisa Huberta Jaillota – rarytas z Archiwum Głównego Akt Dawnych

Nieznana edycja


W 1681 r. ukazało się pierwsze wydanie dzieła „Atlas nouveau contenant toutes les partie du monde (…)”. W zbiorach kartograficznych Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie znajduje się egzemplarz tego wyjątkowego opracowania, jednak jego pochodzenie nie jest zbyt jasne.

Z zapisu umieszczonego na stronie początkowej atlasu wynika, że stanowi on pierwsze wydanie niderlandzkie (z 1692 r.) dzieła francuskiego kartografa i wydawcy Alexisa Huberta Jaillota. Jednakże analiza formy i treści poszczególnych map nie potwierdza w pełni tej informacji. Umiejscowienie egzemplarza wśród dotychczas znanych edycji „Atlas nouveau” wymaga prześledzenia życia i dorobku wydawniczego oraz kartograficznego Jaillota i jego współpracowników, a także kolejnych wydań atlasu.

Rzeźbiarz wydaje atlas
A.H. Jaillot urodził się we Franche-Comté około 1632 r. Dokument z 1655 r. wymienia go jako „mistrza rzeźbiarza”. W 1657 r. osiedlił się w Paryżu razem ze swoim bratem Simonem uprawiającym ten sam zawód, a specjalizującym się w wyrobie krucyfiksów z kości słoniowej. Alexis Hubert został wówczas zatrudniony w nadwornej intendenturze budowlanej z tytułem rzeźbiarza królewskiego. Ważnym wydarzeniem w jego karierze było małżeństwo zawarte w styczniu 1664 r. z Jeanne Berey, córką wydawcy i handlarza rycinami Nicolasa I Bereya. Po śmierci teścia w 1665 r. i szwagra Nicolasa II Bereya w 1667 r. Jaillot przejął prowadzoną przez nich firmę. Jednocześnie został opiekunem trzech małoletnich synów swego zmarłego teścia. Jednego z nich, Clauda Augusta, oddał na naukę do mistrza liternictwa i grawera Louisa Serraulta. Wiele lat później wykształcony już w sztuce grawerunku C.A. Berey wyrytował tablice „Atlas nouveau”.

Strona dedykacyjna „Atlas nouveau”

Według inwentarza pośmiertnego sporządzonego przez wdowę po Nicolasie II Bereyu w grudniu 1667 r. A.H. Jaillot i jego żona odziedziczyli instrumenty pomiarowe i materiały o treści geograficznej, w tym 13 globusów, mapy wydane przez Bereya, widoki miast i atlasy, co było wówczas majątkiem ogromnej wartości. Jaillot postanowił dobrze spożytkować odziedziczone kartografika, czego skutkiem był między innymi spór z Piotrem Duvalem o prawo wyłączności do: mapy Francji sporządzonej na 6 arkuszach, mapy świata i jednoarkuszowej mapy świata, które zostały wykonane dla Bereya. W 1670 r. Jaillot, noszący cały czas tytuł rzeźbiarza królewskiego, stał się także wydawcą map. Zawarł z kartografem Guillaumem Sansonem kontrakt na sporządzenie 18 map, które były zalążkiem „Atlas nouveau”.

7 marca 1672 r. został wydany przywilej dla wszystkich dzieł G. Sansona i jego ojca Nicolasa Sansona (1600-1667), najwybitniejszego siedemnastowiecznego kartografa francuskiego, geografa Ludwika XIV oraz założyciela francuskiej szkoły kartograficznej (tzw. szkoły z Dieppe). Dokument precyzował, ile map ma zawierać przyszły „Atlas nouveau”. Jaillot otrzymał także zezwolenie na 20 lat rytowania pierworysów map królestwa Sabaudii i „innych map świata i nieba”. Zaangażował wówczas rytownika Françoisa Coumartina, którego nazwisko nie pojawiło się jednak na mapach, oraz zawarł kontrakt z Louisem Cordierem, rytownikiem liter.

Od 1672 r. Jaillot i G. Sanson ściśle ze sobą współpracowali. Wydawca był bardzo wymagający co do jakości przekazywanych mu map. Żądania Jaillota spowalniały pracę Sansona, który domagał się dodatkowych 8 miesięcy na zakończenie prac kartograficznych. W tej sprawie zawarli oni w marcu 1674 r. nową umowę. „Atlas nouveau” ukazał się 1681 r. (pierwsze wydanie francuskie). 20 lipca 1686 r. Jaillot otrzymał tytuł geografa królewskiego. W tym czasie doszło do zerwania współpracy z G. Sansonem. Dlatego żadna nowa mapa tego kartografa nie wzbogaciła trzeciego wydania atlasu w 1689 r.

Kartograficzny biznes
Z zapisu na stronie tytułowej „Atlas nouveau” wynika, że autorem dzieła jest A.H. Jaillot, ale był on tylko wydawcą, a prawie wszystkie mapy wykonał G. Sanson. Jedynie mapy: Franche-Comté, Królestwa Sabaudii, Królestwa Sycylii i Neapolu, są anonimowe i dedykowane przez Jaillota delfinowi Francji (tytuł hrabiego Delfinatu w latach 1349-1830 posiadali francuscy następcy tronu; przysługiwał on najstarszemu synowi króla). Dedykacja ta znajduje się w tytule 25 map udekorowanych herbami delfina. Projekt atlasu Jaillot przygotował już w 1670 r. Pozyskanie G. Sansona, opracowanie i publikacja 46 map pierwszej edycji (1681 r.) zajęło 10 lat. Mapy ukazywały się sukcesywnie od 1672 do 1680 r. Tablice wykonano w latach 1677-81.

Wydanie drugie (1684 r.) i trzecie (1689 r.) „Atlas nouveau” były niemal identyczne, zwiększył się jednak nakład dzieła. Różnica występowała w tytulaturze autora-wydawcy. W egzemplarzu z 1689 r. do nazwiska A.H. Jaillota dodano tytuł geografa królewskiego, który nosił on od trzech lat. Ponadto do edycji tej dołączono 32 mapy Holandii (i na jednym arkuszu granicę z Niemcami), nowy spis treści wyrytowany przez Clauda Augusta Bereya, legendy map, a także plan Wiednia. Wydanie z 1689 r. liczyło 79 map i było ostatnią edycją francuską.

Działalność wydawnicza, zwłaszcza kolejna edycja „Atlas nouveau”, przyniosły Jaillotowi zarówno zaszczyty, jak i ogromne korzyści finansowe. Jego majątek powiększyło zawarcie w 1676 r. drugiego małżeństwa z Charlotte Orbanne, córką bogatego producenta perfum, która wniosła 8000 liwrów posagu. W 1697 r. Jaillot kupił dochody nadzorcy królewskiego z wód i lasów Melun i polowań w Fontainebleau.

Jednocześnie kontynuował wydawanie map i coraz częściej sam je także podpisywał. W „Atlas Français” z 1695 r. dwie trzecie map jest opatrzonych jego nazwiskiem, a tylko jedna trzecia to redukcje starych map Sansona. Można wątpić, czy Jaillot, rytownik i wydawca nieposiadający wykształcenia matematycznego i geograficznego, mógł samodzielnie sporządzać mapy. Bez wątpienia korzystał jedynie z dokumentów przyznających mu prawo własności map wykonanych przez innych autorów, o co oskarżał go Didier Robert de Vaugondy w swoich „Essai sur l’histoire de la géographie” (Paryż, 1750).
W 1700 r. Jaillot kupił od inżyniera Jeana Baptiste Louisa Franquelina oryginały map rękopiśmiennych Ameryki Północnej z Kanadą, Nową Francją i „wielką rzeką Saint Laurent”, które miały służyć do sporządzenia odbitek miedziorytniczych.

A.H. Jaillot zmarł w 1712 r. Jego pośmiertny inwentarz dowodzi, że do końca życia publikował kartografika ze starych zbiorów Bereya, którego plansze wyceniono na 830 liwrów. Wydawał i sprzedawał nie tylko mapy, ale także ryciny religijne, portrety i grafiki.

Edycje niderlandzkie
W latach 90. XVII w. „Atlas nouveau” wydawał Peter Mortier w Amsterdamie. Nie znamy podstawy prawnej tych edycji. Nie można wykluczyć, że czynił to w porozumieniu z Jaillotem lub może G. Sansonem. Mortier i jego wspólnik – księgarz i wydawca Marc Huguetan – opublikowali 3 edycje atlasu. Dwie pierwsze w 1692 r. i 1696 r. Trzecia, która jest uważana za ostatnią, nie ma daty. Jeden egzemplarz edycji z 1698 r. (czwartej?) figuruje w katalogu Sotheby nr 064, Atlases, maps and printed books, 3-4 nov. 1980. Pierwsze wydanie niderlandzkie jest wierną reprodukcją wydania francuskiego, a nazwisko Mortiera nigdzie nie figuruje. Natomiast edycja uważana za ostatnią zawiera w tytule przeważającej liczby map adnotację „A Amsterdam, chez Pierre Mortier et compagnie”.

Większość map „Atlas nouveau” w wydaniach Mortiera i Huguetana to wierne kopie edycji francuskich. Pierwszą wskazówką, która pozwala odróżnić je od oryginału, jest data ich wydania – późniejsza niż 1690 r. W drugiej edycji została ona poprawiona na 1695 lub 1696 r., a w trzeciej najczęściej usunięta. Drugi element identyfikacji polega na ocenie faktury rytowania, która w edycjach holenderskich jest gorszej jakości.

Mortier skompletował i rozszerzył „Atlas nouveau”. Każde z trzech wydań niderlandzkich atlasu składało się z dwóch tomów. Edycję opatrzoną datą 1692 r. tworzyło 99 map, 18 tabel geograficznych, 54 tabele alfabetyczne oraz 184 widoki i plany. Opublikowana cztery lata później wersja składała się ze 111 map, 18 tabel geograficznych, 81 tabel alfabetycznych i 18 stron tekstu. Wydanie niedatowane atlasu Jaillota obejmuje 168 map, 18 tabel geograficznych i 20 stron tekstu.

Nieznane wydanie w AGAD
Przechowywana w zbiorach kartograficznych Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie jednotomowa edycja „Atlas nouveau” różni się od dotychczas znanych wydań niderlandzkich. Tę edycję atlasu Jaillota – czy raczej jego plagiat, podobnie jak inne wydania niderlandzkie – otwiera strona tytułowa i strona dedykacyjna dla delfina Francji, obie opatrzone datą 1692 r. Trzecia ozdobna karta przeznaczona na spis treści atlasu „Table des cartes etc. Du Sr. Sanson. Conteneus Dans ce vollume” pozostała niewypełniona. Do atlasu dołączona jest luźna karta zawierająca spis treści i indeks map.

W jednym tomie oprawnym w skórę znalazło się 91 map (w tym jedna wielkoskalowa – plan Wiednia i okolic) sygnowanych nazwiskami G. Sansona i A.H. Jaillota. 83 z nich to kartografika z wydania z 1692 r., na jednej mapie widnieje data 1693 r., na sześciu – 1696 r., a jedna jest niedatowana. Integralną część atlasu stanowią: tabela odległości między najważniejszymi miastami w Europie, 7 tabel geograficznych, 12 tabel podziałów administracyjnych i 61 tabel alfabetycznych.

W tomie tym zamieszczono także 42 mapy, w tym 2 wielkoskalowe (plany Gdańska i twierdzy Philipsburg nad Renem), tabelę historyczno-geograficzną państw i krajów europejskich oraz 4 grafiki innych twórców. Autorami 28 map są dwaj niderlandzcy wydawcy, rytownicy i kartografowie: Frederik de Wit (założyciel wydawnictwa de Wit w Amsterdamie, 1610-1698) i jego syn Frederik de Wit (1630-1706). Po dwie mapy wykonali wydawcy i kartografowie niderlandzcy Nicolas Vischer (1618-1679) oraz Theodore Danckerts (1663-1727), a także wybitny norymberski wydawca, rytownik i kartograf Johann Baptist Homann (1663-1724). Autorami pojedynczych map byli: norymberski wydawca i kartograf Christoph Riegel (publikował w latach 1688-1742), niemiecki wydawca, rytownik i kartograf Gabriel Bodenehr (1673-1765), niemiecki matematyk, geograf, podróżnik i dyplomata Adam Olearius (Ölschläger lub Oehlschlaeger, 1603-71) oraz francuski kartograf i wydawca Jean Baptiste Nolin (1657-1708). W przypadku czterech map autor pozostaje nieznany.

Najprawdopodobniej większość z tych 42 map stanowiła integralną część nieznanej edycji „Atlas Nouveau”. Jeśli przyjąć, że zachowany na luźnej karcie, zapewne wcześniej pozostającej w oprawie, spis map i tabel powstał w wydawnictwie i tamże według niego ręcznie były paginowane mapy i tabele, to przechowywany w AGAD egzemplarz nieznanego wydania atlasu składał się z 212 kart, w tym: karty tytułowej, karty dedykacyjnej, tabeli map, 92 map sygnowanych nazwiskiem Sansona i Jaillota (brakuje karty 109 zawierającej mapę rzeki Dunaj), 28 map de Witów, dwóch map Vischera, dwóch Danckertsa, jednej mapy Nolina, dwóch map anonimowych, tabeli odległości między najważniejszymi miastami w Europie, 7 tabel geograficznych, 12 tabel podziałów administracyjnych i 61 tabel alfabetycznych. Pozostałe mapy sporządzone przez Oleariusa, Bodenehra, Riegela i Homanna oraz kartografika, na których brak jest nazwiska autora, a także osiemnastowieczne grafiki z całą pewnością zostały doklejone później, po oprawieniu atlasu, poza oficyną wydawniczą.

Istnieje jednak różnica pomiędzy 91 mapami Sansona i Jaillota oraz 80 tabelami (geograficznymi, podziałów administracyjnych i alfabetycznymi) a tabelą odległości między najważniejszymi miastami w Europie (w języku niemieckim), a także pozostałymi mapami objętymi spisem na luźnej karcie. Pierwsza grupa map i tabel została odbita z płyt miedzianych, które był rytowane z dużą precyzją i starannością, na grubym papierze wysokiej jakości. Faktura śladów rytowania jest gruba i wyraźna. Zwraca uwagę jednolita szata graficzna (ramki i kartusze) oraz liternictwo. Wyjątek stanowi mapa Szwajcarii wydana z datą 1693 r. na arkuszu o wymiarach 96 x 61,8 cm (r. 73,5 x 53,5 cm) w skali około 1:513 000, na której umieszczone zostały herby miast tego kraju. Pozostałe mapy wykonano mniej doskonałą techniką miedziorytniczą na gorszym papierze, nie zachowując jednolitej szaty graficznej. Nawet kartusze map z warsztatu de Witów nie zostały sporządzone według podobnego wzorca, chociaż ich rysunek i kolorystyka są bardzo interesujące.

część 1 z 3
1 2 3 » »»



dodaj komentarz

KOMENTARZE Komentarze są wyłącznie opiniami osób je zamieszczających i nie odzwierciedlają stanowiska redakcji Geoforum. Zabrania się zamieszczania linków i adresów stron internetowych, reklam oraz tekstów wulgarnych, oszczerczych, rasistowskich, szerzących nienawiść, zawierających groźby i innych, które mogą być sprzeczne z prawem. W przypadku niezachowania powyższych reguł oraz elementarnych zasad kultury wypowiedzi administrator zastrzega sobie prawo do kasowania całych wpisów. Użytkownik portalu Geoforum.pl ponosi wyłączną odpowiedzialność za zamieszczane przez siebie komentarze, w szczególności jest odpowiedzialny za ewentualne naruszenie praw lub dóbr osób trzecich oraz szkody wynikłe z tego tytułu.

komentarze menu_text_pl



reklama
reklama





2009 created by BRTSOFT.com
© 2005-2017 Geodeta Sp. z o.o.
mapa stronyprenumeratareklamakontakt